Eksozom kelimesi son yıllarda biyoteknoloji, rejeneratif tıp, dermatoloji ve nörodejeneratif hastalık araştırmalarında sık duyuluyor. Kavram gerçek bir bilimsel temele sahip olsa da, her “eksozom” etiketi aynı ürünü veya aynı kanıt düzeyini temsil etmiyor.
Eksozom nedir?
Hücreler çevrelerine farklı büyüklük ve kökene sahip zarla çevrili parçacıklar salar. Bunların tamamı genel olarak ekstraselüler veziküller veya kısaca EV’ler olarak adlandırılır. Eksozomlar ise hücre içindeki endozomal sistemden köken aldığı gösterilen EV alt grubudur.
Bu veziküller protein, lipid, metabolit ve nükleik asit gibi biyolojik yükler taşıyabilir. Taşıdıkları içerik ve hedef hücrelerle etkileşimleri nedeniyle hücreler arası iletişimde rol oynayabilirler. Ancak belirli bir preparatın gerçekten “eksozom” olarak adlandırılabilmesi için yalnızca parçacık boyutuna bakılması yeterli değildir.
“Eksozom” biyogenez kökenini ifade eder. İzolasyon yöntemi bu kökeni kesin olarak göstermiyorsa, daha temkinli ve bilimsel olarak doğru ifade genellikle “ekstraselüler vezikül” veya “küçük EV”dir.
Neden bilimsel yayınlarda EV terimi tercih ediliyor?
Kan, plazma, serum, hücre kültürü ortamı veya doku örneğinden elde edilen parçacık karışımları homojen değildir. Aynı örnekte farklı hücresel kökenlere sahip veziküller, lipoproteinler ve protein kompleksleri bulunabilir. Bu nedenle yalnızca santrifüj, filtrasyon veya ticari kit kullanılması, elde edilen bütün parçacıkların eksozom olduğunu kanıtlamaz.
Uluslararası alandaki metodolojik yaklaşım; kullanılan örnek türünün, izolasyon yönteminin, parçacık karakterizasyonunun ve saflık göstergelerinin açıkça raporlanmasını ister. Bu disiplin, farklı laboratuvarların sonuçlarını karşılaştırabilmek ve ürünler arasında gerçek kalite farkını görebilmek için gereklidir.
Eksozom ve EV araştırmaları hangi alanlarda yürütülüyor?
Biyobelirteç geliştirme
EV’lerin kaynak hücreye ait biyolojik işaretleri taşıyabilmesi, kan veya diğer biyosıvılardan hastalıkla ilişkili sinyallerin araştırılmasına imkân verir. Kanser, nörodejeneratif hastalıklar, kardiyovasküler hastalıklar ve inflamatuvar durumlarda tanı, sınıflandırma veya tedavi yanıtını izleme amacıyla çok sayıda çalışma yürütülmektedir.
Tedavi ve rejenerasyon araştırmaları
Belirli hücrelerden elde edilen EV’lerin inflamasyonu, bağışıklık yanıtını veya doku onarımını etkileyebileceği preklinik modellerde araştırılmaktadır. Buradaki kritik nokta, hücre kaynağı, kültür koşulları, üretim süreci, doz, uygulama yolu ve hedef hastalığın sonucu ciddi biçimde değiştirebilmesidir.
İlaç ve molekül taşıma sistemleri
EV’ler doğal taşıma kapasitesi nedeniyle küçük molekül, RNA veya proteinlerin hedef dokulara ulaştırılması için araştırılmaktadır. Buna rağmen yükleme verimi, hedefleme, biyodağılım, ölçeklenebilir üretim ve güvenlik henüz çözülmesi gereken temel konulardır.
Bir EV ürününde kalite nasıl değerlendirilir?
Yalnızca “milyar parçacık” ifadesi ürün kalitesini göstermez. Parçacık sayısı; saflık, biyolojik aktivite veya güvenlikle aynı şey değildir. Güvenilir bir değerlendirme en az şu başlıkları içerir:
- Kaynak hücrenin veya biyolojik materyalin kimliği ve izlenebilirliği
- Üretim ortamı, pasaj, kültür koşulları ve kontaminasyon kontrolü
- İzolasyon ve konsantrasyon yönteminin ayrıntıları
- Parçacık boyutu, konsantrasyonu ve morfolojisi
- EV ile ilişkili proteinlerin ve istenmeyen kirleticilerin analizi
- Sterilite, endotoksin, mikoplazma ve uygun saklama koşulları
- Amaca uygun biyolojik aktivite veya potens testi
- Partiler arası tutarlılık ve raf ömrü verileri
Bu ölçümlerin her biri farklı bir soruyu yanıtlar. Tek bir cihaz çıktısı veya tek bir yüzey belirteci, ürünün tamamını tanımlamaz.
Klinik kullanımın güncel sınırları
EV tabanlı tedaviler umut verici bir araştırma alanıdır, fakat umut ile onaylanmış tedavi aynı şey değildir. Klinik uygulamaya geçiş için farmasötik kalite üretimi, tanımlanmış etki mekanizması, uygun doz, güvenlik verileri ve kontrollü klinik çalışmalar gerekir.
ABD Gıda ve İlaç Dairesi, hastalık tedavisi amacıyla pazarlanan onaysız eksozom ürünleri konusunda güvenlik uyarıları yayımlamış ve bu ürünlerin ilaç ve biyolojik ürün düzenlemelerine tabi olduğunu belirtmiştir. Bu nedenle “doğal”, “hücresiz” veya “rejeneratif” ifadeleri tek başına güvenlik veya etkinlik kanıtı değildir.
Bu içerik tanı veya tedavi önerisi değildir. Bir ürünün klinik kullanıma uygunluğu; ülkeye özgü mevzuat, ürün ruhsatı, üretim kalitesi ve ilgili endikasyona ait klinik kanıtlarla birlikte değerlendirilmelidir.
Sonuç: alan güçlü, standart beklentisi daha da güçlü olmalı
Ekstraselüler veziküller modern biyolojinin en ilgi çekici araştırma alanlarından biridir. Biyobelirteçlerden ilaç taşımaya kadar geniş bir potansiyel sunarlar. Buna karşın terminoloji, karakterizasyon, üretim ve klinik kanıt konularındaki belirsizlikler göz ardı edilmemelidir.
Sağlam yaklaşım; etkileyici iddialardan önce ürünün ne olduğunu, nasıl üretildiğini, nasıl ölçüldüğünü ve hangi kanıt düzeyine sahip olduğunu sormaktır. Bilimsel ilerlemeyi hızlandıran şey heyecanı azaltmak değil, heyecanı ölçülebilir standartlarla desteklemektir.
Temel kaynaklar
- International Society for Extracellular Vesicles. Minimal information ve EV araştırmalarında raporlama ilkeleri.
- Lener T, et al. Applying extracellular vesicles based therapeutics in clinical trials: an ISEV position paper. Journal of Extracellular Vesicles. 2015;4:30087.
- U.S. Food and Drug Administration. Public Safety Notification on Exosome Products.